“We moeten als maatschappij leren herkennen wat de rode vlaggen zijn.”

Als coördinerend officier huiselijk geweld in Rotterdam richt officier van justitie Berte van Heemst zich volledig op de aanpak van huiselijk geweld en femicide. Samen met een klein team gespecialiseerde officieren beoordeelt ze de ‘hoog risico-stalkingszaken’. “We moeten als maatschappij leren herkennen wat de rode vlaggen zijn.”

Femicide is zelden een plotselinge uitbarsting van geweld, weet ze. “Er gaat vaak een lange periode van controle, manipulatie en escalatie aan vooraf.” Het bekende model van Jane Monckton Smith*, over de acht fasen in aanloop naar femicide, is voor haar herkenbaar in de praktijk. Stalking wordt hierin gedefinieerd als mogelijke voorfase van femicide.

Relatiebreuk als katalysator

Een van de andere rode vlaggen is intieme terreur, een extreme vorm van huiselijk geweld. Hierbij draait alles om macht en controle. Een partner (in een man-vrouwrelatie bijna altijd de man) is voortdurend bezig met vernederen, isoleren, controleren en manipuleren. Dat kan fysiek en psychisch zijn.

Op het moment dat die controle dreigt weg te vallen, bijvoorbeeld na een relatiebreuk, worden de risico’s snel groter.

“Uit Brits onderzoek weten we dat de tijd tussen een relatiebreuk, dat is fase 4, en het plegen van de femicide gemiddeld één maand is.”

Psychisch geweld heeft de grootste impact

Het grote probleem bij intieme terreur is dat het onzichtbaar is voor anderen. Ook zonder dodelijke afloop zijn de gevolgen dramatisch. “Slachtoffers vertellen vaak dat de blauwe plekken uiteindelijk verdwijnen, maar dat juist het psychisch geweld de grootste impact heeft.”

Een van de grootste misverstanden vindt ze dat slachtoffers ‘ toch gewoon weg kunnen gaan’. De werkelijkheid is veel ingewikkelder. “Je moet nooit oordelen. Er zijn zóveel verschillende redenen waarom iemand blijft of teruggaat. Angst, kinderen, schaamte, financiële afhankelijkheid, het ontbreken van een sociaal netwerk… allemaal begrijpelijk.”

Houd de deur open

Juist daarom moeten professionals geduldig blijven. “Als iemand een aangifte intrekt of toch teruggaat, moet je de deur niet dichtgooien. Houd hem open voor de volgende keer: het beëindigen van een gewelddadige relatie kost gemiddeld zeven pogingen.”

Huiselijk geweld is een veelkoppig monster, weet ze: er zijn veel verschillende mensen nodig om het te stoppen. Daarmee bedoelt ze niet alleen politie, justitie en hulpverlening. Ook een tandarts, een kraamhulp, sportvereniging en zelfs kappers kunnen signalen opvangen.

“Maar 17% van het huiselijk geweld komt bij de politie terecht. Daarom is het zo belangrijk dat we als maatschappij leren herkennen wat de rode vlaggen zijn. Het acht-fasenmodel helpt daarbij.”

Zichtbaar maken van femicide

Is het niet vechten tegen de bierkaai? Nee: andere landen laten zien dat verandering mogelijk is. Ze noemt Spanje, dat vroeger hoge aantallen femicides kende. Ongeveer 20 jaar geleden ging hier het roer om. “Er kwam duidelijke wetgeving maar er werd ook volop ingezet in het zichtbaar maken van femicide. Elk geval werd breed uitgemeten in de media.”

Hierdoor groeide de maatschappelijke bewustwording enorm. Het resultaat van de koerswijziging spreekt boekdelen: de cijfers zijn flink naar beneden gegaan. “Als iets in het duister blijft, kan het blijven groeien. Breng je het in het licht, dan wordt het veel moeilijker om weg te kijken.”

Recht op steun van advocaat

Ze signaleert wel een kennishiaat bij slachtoffers wat betreft juridische ondersteuning van een advocaat. Die kunnen ze al krijgen in een vroeg stadium, al op het moment dat ze naar de politie gaan.

“Maar veel mensen weten niet dat ze hier recht op hebben, en dat het meestal kosteloos is. Een advocaat kan meteen al veel betekenen, zeker wat betreft het aanzwengelen van de strafrechtelijke vervolging.”

Snel op de hoogte

Een ander aandachtspunt is de communicatie met slachtoffers. In de hoog risico-stalkingszaken die Berte en haar collega’s behandelen, wordt intensief samengewerkt met slachtoffercoördinatoren van het OM, de politie en andere ketenpartners.

“Samen zorgen ze ervoor dat slachtoffers snel weten wat een beslissing voor hun veiligheid betekent. Maar deze directe communicatie zou in elke zaak gewoon moeten zijn, niet alleen die met hoog risico.”

Minder stress

Een tegemoetkoming van het Schadefonds Geweldsmisdrijven is betekenisvol voor slachtoffers op twee manieren, weet ze uit ervaring. Het is een bevestiging dat hun verhaal is gehoord en geloofd. Bovendien komt de financiële steun vaak al vroeg in het proces, en die is meer dan welkom. Zeker omdat een eventueel vonnis tot betaling van een schadevergoeding jarenlang op zich kan laten wachten.

“Ik besefte pas hoeveel kosten je als slachtoffer moet maken toen een vriendin van mij slachtoffer werd van een geweldsmisdrijf. Medische kosten, vervoerskosten, therapie… er waren zoveel onvoorziene uitgaven. Ze was dolblij met de tegemoetkoming, het scheelde een hoop financiële stress.”

Officier, vergeet het Schadefonds niet

Voor de toekomst hoopt Berte dat het Schadefonds een nog vanzelfsprekender onderdeel wordt van de slachtofferketen. De aandacht vanuit het OM kan wel wat scherper: “Ik denk dat we er als officieren nog te snel van uitgaan dat anderen wel op het Schadefonds zullen wijzen.”

Maar dat kunnen we natuurlijk ook zelf doen, vindt ze. “Voor een officier is het een kleine moeite om het Schadefonds te noemen. Voor een slachtoffer kan het een wereld van verschil maken.”

* Zie hieronder het 8 fasenmodel. Wil je hier meer informatie over? Bekijk de documentaire van Jessica Villerius op NPO.