“Erkenning kun je niet geven. Die wordt beleefd.”

Maarten Kunst is hoogleraar criminologie aan het Instituut voor Strafrecht & Criminologie van de Universiteit Leiden. Hij houdt zich al jaren bezig met slachtoffers, trauma en slachtofferzorg. Centraal in zijn werk staat het begrip ‘trauma-geïnformeerd werken’. En dit gaat niet alleen om slachtoffers, maar ook over medewerkers, zoals bij het Schadefonds. “Je moet je persoonlijke emoties kunnen uiten als je het werk zwaar vindt.”

Trauma-geïnformeerd werken kun je in het Engels categoriseren naar 4 R’s, vertelt Maarten. “De eerste is realize: je organisatie is zich bewust van de impact van trauma. Hierna volgt recognize: het herkennen van de signalen van traumatisering. Vervolgens gaat het om respond: het afstemmen van je handelen op die signalen. Het doel van dit alles is om hertraumatisering te voorkomen, ofwel resist re-traumatization.”

Triage: een goed begin

Kan, gezien de doelgroepen, trauma-geïnformeerd werken ook voor het Schadefonds een geschikte werkwijze zijn? “Idealiter wel. Uiteraard is dit niet zomaar te realiseren, het is een behoorlijk arbeidsintensieve methode. Maar je zou kunnen beginnen met een soort triage. Als uit een dossier blijkt dat er sprake is van zwaar trauma, bijvoorbeeld door brieven van behandelaars, nodig het slachtoffer dan uit voor een persoonlijk gesprek op korte termijn.”

Zo’n gesprek werkt op verschillende manieren. In het persoonlijke contact met een empathische medewerker ontstaat vertrouwen bij de aanvrager, veel sneller dan via schriftelijke communicatie. “Bovendien zie je ook de non-verbale signalen, bijvoorbeeld als iemand het moeilijk heeft of even wil nadenken. Daar kun je dan ook weer adequaat op reageren.”

Spannend contact

Elkaar zien leidt tot een beter gesprek, waarin meer informatie wordt gedeeld en de aanvrager zich letterlijk gezien voelt. Een ander punt waarop veel winst is te behalen is het besef dat contact met een overheidsinstantie vaker wel dan niet als ‘spannend’ wordt ervaren. “Wie googelt op het Schadefonds ziet een statig, monumentaal pand. Dat beeld kan al een afstand scheppen voor aanvragers.”

“Wie googelt op het Schadefonds ziet een statig, monumentaal pand. Dat beeld kan al een afstand scheppen voor aanvragers.”

Hij gaat verder: “In dat pand werken bovendien hoogopgeleide mensen die gaan beslissen over jouw aanvraag. En daarin staat ook nog eens veel persoonlijke informatie over jezelf.” Wat hij duidelijk wil maken: een aanvraag indienen voelt voor veel mensen niet bepaald als ‘dichtbij huis’. Bovendien maakt de inhoud extra kwetsbaar.

Oprechte interesse

Probeer aanvragers naar je toe halen, is daarom zijn advies. “Het gebruik van gewone taal speelt een belangrijke rol hierin. Vraag ook of ‘je’ en ‘jou’ mag zeggen, want ‘u’ voelt erg formeel aan.” Maar de grootste succesfactor blijft dat een aanvrager voelt dat je als medewerker oprechte interesse hebt in zijn of haar verhaal. “Want daar begint erkenning: de ander moet voelen dat jij echt bent.”

Het voeren van empathische gesprekken is natuurlijk geen onderdeel van de opleiding voor juristen. “Mensen met een achtergrond in psychologie of maatschappelijk werk kunnen wél hierin veel betekenen. Wellicht kunnen zij dat eerste gesprek voeren, zonder dat zij de juridische beslissing hoeven te nemen.”

Internaliseren van trauma’s

Let op: trauma-geïnformeerd werken gaat niet alleen over de mensen die je van dienst bent, benadrukt Maarten. “Het gaat ook over jou als medewerker. Het is best confronterend om dag in dag uit bezig te zijn met dit soort dossiers. Vanuit andere beroepen – zoals de politie – is het bekend dat medewerkers trauma’s van slachtoffers ongewild kunnen internaliseren.”

“Trauma-geïnformeerd werken gaat niet alleen over de mensen die je van dienst bent. Het gaat ook over jou als medewerker.”

Een volstrekt ongezonde situatie, die nooit mag ontstaan. Gebruik daarom je oprechtheid en sensitiviteit naar de aanvrager ook naar jezelf, zegt Maarten. “Dat betekent: naar ‘binnen’ kunnen gaan, een soort interne mental check-up. Stel jezelf de vraag: wat voel ik hier eigenlijk bij? Als het antwoord ‘veel’ is: durf dat ook te onderkennen.”

Een veilige werkomgeving is daarom belangrijk. “Je moet je persoonlijke emoties kunnen uiten als je het zwaar vindt, bijvoorbeeld via intervisie.” Goed contact hebben met aanvragers vereist namelijk dat je goed in contact staat met je eigen gevoelens. “Als je jezelf niet kunt helpen, dan kun je een ander ook niet helpen.”

Bescheiden blijven

Het Schadefonds komt vaak aan het einde van een lange route, en dat maakt het werk niet eenvoudiger, constateert Maarten. Regelmatig komt het voor dat slachtoffers zich in eerdere stadia niet erkend hebben gevoeld. “Door de politie, het OM of de rechtbank. Dan sta je eigenlijk al 3-0 achter. Als Schadefonds ga je proberen iets goed te maken wat eerder misging. Dat maakt het extra lastig.”

Hoe je ook te maken hebt met slachtoffers in je werk: enige bescheidenheid is op zijn plaats, vindt hij. Waarom? “Uiteindelijk is het nooit mogelijk om erkenning aan slachtoffers te geven. Laat staan af te dwingen, in de trant van: ‘nu mag je wel eens tevreden zijn’. Erkenning kun je niet geven. Die wordt beleefd.

En dat is een heel persoonlijke emotie, die je alleen via dat oprechte, authentieke contact kunt proberen te bewerkstelligen. Het daadwerkelijk ervaren van erkenning zal altijd aan de slachtoffers zelf blijven.”