“Als Schadefonds moeten wij ons goed realiseren dat we al erkenning kunnen bieden vóór de beslissing op de aanvraag”

“Binnen de perken zijn de mogelijkheden even onbeperkt als daarbuiten.” Deze zin van Jules Deelder is nooit ver weg voor Frans de Nerée tot Babberich, commissielid van het Schadefonds en plaatsvervangend hoofdofficier van het Functioneel Parket. Ook binnen de soms knellende wettelijke kaders ziet hij volop ruimte om het verschil te maken voor slachtoffers. Over de kracht van empathisch contact, over de ruimte binnen de bestaande wetgeving en de emotionele veerkracht die nodig is voor het Schadefonds-werk.

Het strafrecht is in essentie altijd dadergericht geweest, ziet Frans. “Bij de oprichting van het Schadefonds in 1976 zei toenmalig directeur Van Dijk al dat het voor hem een raadsel was waarom de belangstelling steevast naar de dader uitging, niet naar het slachtoffer. Hij was blij dat het Schadefonds hier iets aan ging veranderen.”

Meer rechten voor slachtoffers

Vijftig jaar verder zijn we er nog steeds niet, maar de rechten van slachtoffers zijn wel behoorlijk uitgebreid en vastgelegd. “Om er een paar te noemen: slachtoffers hebben binnen het strafrecht nu onder andere recht op informatie en inzage in het strafdossier. Als benadeelde partij kunnen slachtoffers zich voegen in het strafproces om een schadevergoeding te eisen.”

Ook mag een slachtoffer tijdens een zitting bij de rechtbank spreken of een schriftelijke verklaring indienen om de impact van het misdrijf te verwoorden. “En instanties als Slachtofferhulp Nederland bieden slachtoffers gratis ondersteuning.”

Erkenning vóór de beslissing

Het is een illusie om te denken dat het Schadefonds recht kan doen of herstel kan bieden aan alle aanvragers, constateert hij. Maar wat wél altijd kan: zorgen dat slachtoffers het Schadefonds makkelijk weten te vinden.

“Het is een illusie om te denken dat het Schadefonds recht kan doen of herstel kan bieden aan alle aanvragers. Maar wat wél altijd kan: zorgen dat slachtoffers het Schadefonds makkelijk weten te vinden.”

“Bovendien: als Schadefonds moeten wij ons goed realiseren dat we al erkenning kunnen bieden vóór de beslissing op de aanvraag.” Hoe? “Door contact met de aanvragers te zoeken en vooral begripvol in gesprek te gaan met hen, zodat ze zich geen nummer voelen. En door samen goed te kijken naar een aanvraag en mee te denken met de aanvrager: bijvoorbeeld, welke informatie is nog nodig om de aanvraag toe te kunnen kennen?”

Deze manier van werken ziet hij ook terugkomen bij de (online) hoorzittingen van het Schadefonds met aanvragers die bezwaar maken tegen de afwijzing van hun aanvraag. “Wat de uitkomst ook is, het kan voor de aanvragers al veel betekenen dat ze hun verhaal kunnen doen én dat ze zien dat ze geloofd worden.” Zo kan het aanvraagtraject zelf al een vorm van erkenning en rehabilitatie voor het slachtoffer zijn.

Ruimte binnen knellend raamwerk

In het werk van het Schadefonds zit voortdurend een spanningsveld tussen wat je slachtoffers zou willen bieden en wat juridisch mogelijk is. “Maar Jules Deelder schreef ooit: ‘Binnen de perken zijn de mogelijkheden even onbeperkt als daarbuiten.’ Die zin is bij mij nooit ver weg. We hebben als Schadefonds te maken met het soms knellende juridische raamwerk. Zo werkt dat nu eenmaal, de wetgever bepaalt. Maar binnen de huidige wet- en regelgeving is ook al veel mogelijk, laten we dat niet vergeten.” Een mooi voorbeeld daarvan is het eventueel verhogen of indexeren van de uitkeringen aan de aanvragers, waar Siewert Lindenbergh voor pleit (zie interview Siewert).

“In het werk van het Schadefonds zit voortdurend een spanningsveld tussen wat je slachtoffers zou willen bieden en wat juridisch mogelijk is.”

Emotionele veerkracht

Zelf werkte hij eerst een tijd in de advocatuur en het bedrijfsleven, voordat hij bij het Openbaar Ministerie aan de slag ging. “In die tijd kon ik me wel eens afvragen: wat heb ik nou gedaan deze week? Nu twijfel ik geen seconde meer aan de relevantie van mijn werk.”

Diezelfde drive ziet hij terug bij medewerkers van het Schadefonds. De aard van het werk brengt met zich mee dat zij regelmatig worden geconfronteerd met ingrijpende verhalen en situaties. “Dat vergt de nodige emotionele veerkracht van de medewerkers van het Schadefonds.”
Heel af en toe kan een verhaal zo hard binnenkomen dat het lastiger is om ‘terug te veren’, weet hij uit eigen ervaring. “Dan is het zaak om hierover met je collega’s het gesprek aan te gaan. Want geloof me, iedereen maakt dat mee in dit werk.”

De wond spreekt

Daar komt bij dat de communicatie met aanvragers soms ook heftig kan zijn. De aanvraag dwingt hen immers om terug te gaan naar een heftige periode of gebeurtenis.

“Tijdens een uitstekende training over traumasensitieve communicatie zei Heleen Minderaa hierover: ‘Het is de wond die spreekt.’ Dat vind ik een treffende uitspraak. Denk hieraan als je in een lastige situatie met een aanvrager belandt: het is de pijn die je hoort. Deze gedachte helpt om op zo’n moment begrip te tonen en empathisch te blijven.”

Soms merkt hij dat Schadefonds-medewerkers hun ‘maatschappelijke relevantie-verhaal’ wat afgezaagd vinden klinken. “Dan roep ik altijd meteen: Nee! Houd het vooral vast – deze intrinsieke motivatie is precies wat nodig is om goed te blijven functioneren in dit emotioneel beladen werkveld.”