“Erkenning begint niet met handelen, maar met er gewoon zijn voor iemand”

“Mensenhandel lijkt ver weg in ons dagelijks leven. Toch is het overal om ons heen, alleen noemen we het niet zo.” Joost van Ballegooijen werkt als projectcoördinator bij Defence for Children, een kinderrechtenorganisatie die zich onder meer inzet voor kinderen die slachtoffer zijn van mensenhandel.

De juridische term is mensenhandel, maar in de praktijk komt het neer op uitbuiting, zoals gedwongen prostitutie en gedwongen bedelarij. En criminele uitbuiting: minderjarigen overvallen en bomaanslagen laten plegen. Of drugs laten vervoeren of verhandelen.

“Bij georganiseerde criminaliteit wordt misbruik gemaakt van de kwetsbaarheid van anderen. Ook kinderen en jongeren worden daarbij slachtoffer van uitbuiting. De echte criminelen blijven vaak buiten schot.”

“Bij georganiseerde criminaliteit wordt misbruik gemaakt van de kwetsbaarheid van anderen. Ook kinderen en jongeren worden daarbij slachtoffer van uitbuiting. De echte criminelen blijven vaak buiten schot.”

Uitbuiting vindt overal plaats

Zijn werkterrein is het tegengaan van uitbuiting van jongeren, vooral seksuele uitbuiting. Joost is betrokken bij het landelijke programma Samen tegen Mensenhandel en heeft contact met diverse betrokken organisaties, zoals scholen, gemeenten en politie. Ook geeft hij (gezamenlijke) voorlichtingen.

“In onze projecten komt er steeds meer overlap met criminele uitbuiting, want ook daarvan worden jongeren steeds vaker slachtoffer. En alles gaat steeds meer online, dus nog ongrijpbaarder.”

Er zijn veel omgevingen waarin afhankelijkheid en dwang voorkomen. “Denk aan de straat en online, scholen, jongeren in de hulpverlening en in asielzoekerscentra.” Die laatsten zijn extra kwetsbaar, weet hij. “Diverse organisaties benoemen signalen van uitbuiting binnen en rond azc’s. Tegelijk zien we dat deze jongeren nog onvoldoende worden beschermd.”

Een probleemkind?

Joost ziet dat de behoeften van slachtoffers van uitbuiting, zeker minderjarige slachtoffers, altijd dezelfde zijn: gezien worden, mensen die naar je luisteren en je geloven, en een veilige plek krijgen. Juist omdat hun behoeften zo basaal zijn, maakt de manier waarop hulpverleners jongeren benaderen veel verschil.

“Achter lastig of problematisch gedrag kan uitbuiting en slachtofferschap schuilgaan. Maar als een jongere bij wijze van spreken wordt gezien als een vervelend rotkind, dan is dat oordeel bepalend. Het gevolg is dat de jongere wordt gestraft, zonder verder te onderzoeken of er nog iets onder ligt.”

Kijk verder dan lastig gedrag

Daar komt bij dat veel jongeren tussen wal en schip vallen in de hulpverlening. Vaak is er sprake van verslaving of andere contra-indicaties waardoor ze niet in aanmerking komen voor bepaalde opvang.

“Maar die verslaving kan goed het gevolg zijn van uitbuiting, om het vol te kunnen houden. Bovendien kunnen de uitbuiters de verslaving ook bewust inzetten, om iemand afhankelijk te houden.” Kijk dus verder dan hun lastige gedrag, luidt zijn advies aan het netwerk rond een kind.

“Verslaving kan goed het gevolg zijn van uitbuiting, om het vol te kunnen houden. Bovendien kunnen de uitbuiters de verslaving ook bewust inzetten, om iemand afhankelijk te houden. Kijk dus verder dan hun lastige gedrag.”

Nog meer schade

Joost heeft meteen nog een advies: pas op voor victim blaming. “Die term is zo’n beetje uitgevonden voor deze thematiek.” Hij noemt voorbeelden. Aan een vrouw vragen: waarom liep je daar dan ook op dat tijdstip? Of aan een jongen van vijftien: had je nou echt gedacht dat hij dat geld aan jou zou geven?

“Dergelijke oordelende reacties kunnen nieuwe schade veroorzaken. Dit gebeurt nog te vaak, er is echt een cultuuromslag nodig binnen de hulpverlening.”

Wees er gewoon voor iemand

Bovendien onderschatten hulpverleners hoeveel erkenning ze zelf kunnen geven, als persoon. “Ik denk dat ze vaak toch in een soort reflex schieten: oh nee, wat een heftig verhaal, daar kunnen wij geen hulp voor bieden. Terwijl luisteren, een verhaal serieus nemen, al heel veel doet. Alleen maar ‘wat erg’ en ‘ik geloof je’ zeggen, kan al veel betekenen.”

Zeker omdat je gehoord voelen door een officiële instantie een andere lading heeft dan begrip krijgen van een vriend. “Politie, hulpverlening en het Schadefonds kunnen zo altijd een vorm van erkenning bieden. Ook als ze verder niet hun ‘normale’ oplossing kunnen bieden. Daar moeten ze zich meer bewust van worden. Erkenning begint niet met handelen, maar met er gewoon zijn voor iemand.”

Betekenis van tegemoetkoming

Voor Joost is het Schadefonds een belangrijke sparringpartner. Met het speciale team voor mensenhandel heeft hij regelmatig contact, zowel wat betreft individuele zaken als algemene uitwisseling van informatie.

Joost hoort van meerdere ervaringsdeskundigen dat een tegemoetkoming van het Schadefonds daadwerkelijk betekenis heeft gehad. “Het kan iets rechtzetten in je leven, bijvoorbeeld achterstanden wegwerken. En erkenning geven. Ik heb meerdere mensen gesproken die behoorlijk emotioneel waren dat ze een bedrag kregen. Ook als ze het niet kregen trouwens, dat was af en toe heel heftig.”

HOPE: ervaringsdeskundigen als collega’s

Defence for Children heeft met HOPE een eigen platform van ervaringsdeskundigen. Hierin zitten vrouwen en mannen die als minderjarigen seksuele uitbuiting hebben meegemaakt. Joost is medecoördinator. “Via Platform HOPE kunnen we hun ervaringen daadwerkelijk meenemen in beleid en projecten. In feite zijn de leden ook collega’s.”

Het werkveld is pittig en bij vlagen bizar. “Ik blijf het ongelooflijk vinden dat je als mens wil verdienen aan de kwetsbaarheid en beschadiging van een ander mens. Je maakt iemands leven helemaal kapot en daar krijg je geld voor.”

“Ik blijf het ongelooflijk vinden dat je als mens wil verdienen aan de kwetsbaarheid en beschadiging van een ander mens. Je maakt iemands leven helemaal kapot en daar krijg je geld voor.”

Het contact met slachtoffers en ervaringsdeskundigen geeft de grootste betekenis aan zijn werk. “Alle partijen waarmee ik samenwerk, zijn heel bevlogen. Zolang we blijven luisteren naar slachtoffers, kunnen we onze hulp ook echt beter maken.”