“Zet vaker mediation in bij strafzaken: dan kunnen slachtoffers zelf aangeven wat zij nodig hebben voor een gevoel van rechtvaardigheid.”
Gert Jan Slump, criminoloog en expert herstelrecht
Als medeoprichter van Stichting Restorative Justice Nederland is Gert Jan Slump een van de wegbereiders van het herstelrecht in Nederland. De centrale gedachte hierachter: rechtvaardigheid voor slachtoffers behelst meer dan het bestraffen van een dader en het eventueel krijgen van een vergoeding. Het gaat om herstellen van wat slachtoffers is aangedaan. En dat vraagt om iets heel anders dan wat het strafrecht te bieden heeft.
Het strafrecht schiet vaak zelfs tekort als het gaat om de beleving van rechtvaardigheid, ziet Gert Jan. “Zodra iemand aangifte doet, wordt het misdrijf vooral een zaak van politie, Openbaar Ministerie en rechter. De overheid neemt als het ware de regie over.”
Omgaan met onrecht
Herstelrecht heeft een wezenlijk ander fundament. Het is een actief en doorlopend proces, waarin mensen samen zoeken naar rechtvaardigheid. Gert Jan vindt de term herstelrecht daarom te beperkt. “Het klinkt een beetje als een blok beton. Beter zou iets als ‘herstellende rechtvaardigheid’ zijn, als vertaling van het Engelse restorative justice.”
Een opvallend aspect van herstelrecht is de notie dat een geweldsmisdrijf niet alleen een probleem is van het individuele slachtoffer en de dader. Het raakt ons allemaal.
“Niet dat de samenleving schuldig is aan een specifiek misdrijf. Maar zij draagt wel verantwoordelijkheid voor de manier waarop zij met het ontstane onrecht omgaat. Doen we dat goed als maatschappij, dan kunnen we slachtoffers een gevoel van rechtvaardigheid bieden.”
Symbool voor de samenleving
Het Schadefonds vindt hij daarom een belangrijke voorziening binnen het herstelrecht: het verbindt het slachtoffer met de samenleving, door via een financiële tegemoetkoming erkenning te bieden voor het aangedane onrecht.
“Met de tegemoetkoming zeg je in feite: wij dragen verantwoordelijkheid voor wat jou is overkomen, buiten jouw schuld om. Alsjeblieft, dit is wat wij – alvast – voor je kunnen doen.”
Hiermee geeft het Schadefonds een concrete uitdrukking aan maatschappelijke solidariteit. Het is dus geen onafhankelijk, neutraal fonds dat zelf vindt dat een slachtoffer geld moet krijgen. “Het Schadefonds staat symbool voor de samenleving. In die zin bevindt het zich op de herstelas tussen het slachtoffer en de samenleving.”
Doorgroei naar herstelfonds…
Meer dan symbolisch kunnen de bedragen van het Schadefonds niet zijn. “Hoe kun je bijvoorbeeld jarenlang seksueel misbruik ooit schadeloos stellen? Maar: symbolisch betekent niet betekenisloos. Het bedrag kan erkenning tastbaar maken.”
Als belangrijke schakel binnen het herstelrecht ziet Gert Jan dat het Schadefonds een bredere rol kan krijgen dan nu. “Een doorgroei naar een herstelfonds of garantiefonds, dat opereert tussen slachtoffer en dader. Een die slachtoffers snel compensatie kan bieden terwijl de dader eventueel later bijdraagt.”
… of nog beter: erkenningsorgaan
Maar het liefst gaat hij nog een stap verder. Het Schadefonds heeft de potentie om een erkenningsorgaan te worden: een instantie die expliciet uitspreekt dat iemand slachtoffer is geworden van ernstig onrecht, nog los van een tegemoetkoming.
“Ik weet zeker dat een dergelijke instantie in een enorme behoefte van slachtoffers gaat voorzien. Zeker voor hen die geen erkenning hebben gekregen via het strafrecht, van hun familie of hun omgeving.”
Kortom, de impact van het Schadefonds kan nog veel groter worden. “Jullie hebben al een sterke erkenningsfunctie, beseffen jullie dat wel? Ik hoor regelmatig terug van slachtoffers dat ze zich bij het Schadefonds voor het eerst gehoord voelden.”
De impact van het Schadefonds kan nog veel groter worden. Jullie hebben al een sterke erkenningsfunctie, beseffen jullie dat wel?
Het lef om te kunnen luisteren
Gert Jan omschrijft de kracht van het Schadefonds als ‘empathische dossieropbouw’. Ofwel: de medewerkers zijn in staat om moeilijke verhalen aan te horen. “Je moet het lef hebben om in dat ongemak te stappen, en tegelijk een gelijkwaardige dialoog aan te gaan met iemand. Dat kan lang niet iedereen. Jullie wel.”
En erkenning geven in woorden hoeft niet ingewikkeld te zijn. In gesprekken met nabestaanden merkte hij zelf wat eenvoudige woorden kunnen betekenen. “Zinnen als: dit had nooit mogen gebeuren. Of: het is niet jouw schuld. Heel simpel, maar ze bieden fundamentele erkenning.”
Mediation geeft regie aan slachtoffers
Wat volgens Gert Jan nog veel te weinig wordt toegepast in strafzaken: mediation. Dit zou veel vaker een serieuze optie moeten zijn. “Slachtoffers kunnen dan zelf aangeven wat zij nodig hebben voor een gevoel van genoegdoening. Zoals: het vertellen van hun eigen verhaal, vragen stellen aan de dader, schadevergoeding en het voorkomen van herhaling in de toekomst.”
Hij haalt een project aan uit 1989: slachtoffers en verdachten konden met hulp van advocaten afspraken maken over deze onderwerpen. Hierdoor hadden slachtoffers het gevoel dat ze de regie hadden en optimaal konden werken aan een oplossing die rechtvaardig voelde.
“Veel van de overeenkomsten uit dit project zijn ook daadwerkelijk nagekomen. Natuurlijk moet mediation altijd op basis van vrijwilligheid plaatsvinden, maar de kracht ervan is veel groter dan nu wordt aangenomen.”
Verbeter het systeem zelf
Hij weet dat herstelrecht voor een aantal mensen klinkt als parallel justice, maar hij is bepaald geen fan van dat begrip. Een afzonderlijk systeem voor slachtofferherstel ontslaat het strafrecht van zijn eigen verantwoordelijkheid om slachtoffers serieus te nemen, stelt hij.
“Ik vind parallel justice bijna een ontkenning van de verantwoordelijkheid van het strafrecht ten opzichte van slachtoffers en de gemeenschap. Als er een gebrek is, moet je er niet iets naast gaan zetten. Het gaat er uiteindelijk om het systeem zelf te herstellen.”
Lees meer verhalen
“Je hebt 50 jaar ervaring, je bent één grote kennisbank. Als iemand recht van spreken heeft, is dat het Schadefonds”
Christiaan Ruppert | Rechtshistoricus en gastonderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NCSR)
“Trek een grotere broek aan”, zegt Christiaan Ruppert onomwonden tegen het Schadefonds.
“Er wordt nog te vaak voor het slachtoffer gedacht”
Justus Kox | Directeur Sanctie- en Slachtofferbeleid binnen het directoraat-generaal Straffen en Beschermen
Justus zijn werkterrein omvat zowel het slachtoffer- als daderdomein. Vandaar dat hij zich bezig houdt met slachtofferbeleid en slachtofferrechten, maar ook met onderwerpen als het sanctiestelsel, tbs en personen met verward gedrag.
“Laat slachtoffers het Schadefonds niet missen”
Monique de Groot | Directeur-secretaris Schadefonds Geweldsmisdrijven
Wat doet het Schadefonds Geweldsmisdrijven voor slachtoffers van geweldsmisdrijven of seksuele misdrijven? Directeur Monique de Groot legt het graag uit.
