“Psychisch geweld maakt mensen langzaam steeds kleiner”

Wie met Sietske Dijkstra over psychisch geweld praat, merkt dat ze voortdurend schakelt tussen wetenschap en praktijk. Ze is psycholoog, onderzoeker, docent, coach en commissielid van het Schadefonds. Al meer dan dertig jaar houdt zij zich bezig met geweld in afhankelijkheidsrelaties. “Als we leren kijken naar het geheel, kunnen we eindelijk zichtbaar maken wat zo lang verborgen is gebleven.”

Op dit moment is een conceptwet die psychisch geweld strafbaar stelt in consultatie. Ook organisaties zoals het Schadefonds Geweldsmisdrijven bereiden zich hierop voor.

Meer dan woorden

Wanneer mensen aan psychisch geweld denken, gaat het vaak om schelden, vernederen of kleineren. Dat hoort er zeker bij, zegt ze, maar de werkelijkheid is veel ingewikkelder. Ze spreekt liever over dwingende controle: in de kern een vorm van psychisch geweld waarbij iemand stap voor stap de regie over het leven van een ander overneemt.

“Wanneer mensen aan psychisch geweld denken, gaat het vaak om schelden, vernederen of kleineren. Dat hoort er zeker bij, maar de werkelijkheid is veel ingewikkelder.”

“Psychisch geweld is het bredere begrip, maar dwingende controle vormt daar een belangrijk onderdeel van. Het draait om macht, afhankelijkheid en controle. Stelselmatig kleineren, bang of afhankelijk maken zijn effectieve manieren om iemand te beheersen.”

Dwingende controle gaat samen met economisch, digitaal, seksueel en/of fysiek geweld. Een partner die de bank- en spaarrekening beheert, een gps-tracker of AirTag gebruikt, voortdurend de telefoon controleert, camera’s binnen- en buitenshuis ophangt of iemand isoleert van familie, vrienden en sociale kring: allemaal manieren om macht uit te oefenen.

Het gaat om het patroon

Het gebeurt altijd in stapjes die elkaar overigens snel kunnen opvolgen. Eerst wil een partner bijvoorbeeld uit zorgzaamheid steeds weten waar je bent of met wie je afspreekt. “Vervolgens verdwijnen vrienden uit beeld en ontstaat er controle over geld of sociale contacten. De regels worden steeds strenger, de bewegings- en ademruimte van het slachtoffer steeds kleiner.”

Juist dit sluipende karakter en het masker van charmant en oprecht bezorgd gedrag maken dwingende controle lastig herkenbaar. Volgens Sietske zijn hulpverleners, politie en rechtspraak lange tijd gewend geweest om afzonderlijke incidenten te beoordelen, terwijl de kern juist schuilt in het zien van de samenhang. “Als je alleen naar incidenten of de foto kijkt, mis je vaak wat er werkelijk aan de hand is. Het patroon is de film en vertelt het verborgen verhaal.”

“Als je alleen naar incidenten of de foto kijkt, mis je vaak wat er werkelijk aan de hand is. Het patroon is de film en vertelt het verborgen verhaal.”

Stopwatch voor boodschappen doen

Ook kinderen zijn vaak betrokken bij dit geweldspatroon. Ter illustratie gebruikt ze in haar trainingen voor professionals regelmatig een reflectie op de Britse korte film Timekeeper. Daarin krijgt een jongen van zijn vader een telefoon cadeau: daarmee moet hij precies bijhouden hoe lang zijn moeder over de boodschappen doet. Als zij dertig seconden later thuiskomt dan de vader acceptabel vindt, volgt een vernederende straf. De jongen voelt zich verantwoordelijk en verscheurd: hij is bang en boos.

“Op zichzelf is een telefoon cadeau geven niet strafbaar, en een stopwatch gebruiken ook niet. Maar samen laten die gebeurtenissen zien hoe de vader het kind manipuleert om de moeder stap voor stap te controleren en te vernederen, en tegelijkertijd haar relatie met het kind te ondermijnen. Dat ondermijnende karakter is precies wat dwingende controle zo venijnig en hardnekkig maakt.”

Ook kinderen worden beschadigd

De psychische schade ontstaat door de voortdurende spanning waarin slachtoffers leven. “Je bent voortdurend aan het anticiperen om boosheid van je partner te voorkomen, en past je steeds verder aan.” Dit geldt niet alleen voor volwassenen. Ook kinderen worden diep geraakt door psychisch geweld.

“Kinderen ontwikkelen ongelooflijk gevoelige antennes. Ze weten vaak al aan een blik, een zucht of het dichtslaan van een deur hoe de stemming thuis is.” Plegers kunnen kinderen bovendien bewust inzetten om ‘belastende’ informatie te verzamelen, zoals blijkt uit de film Timekeeper.

“Kinderen ontwikkelen ongelooflijk gevoelige antennes. Ze weten vaak al aan een blik, een zucht of het dichtslaan van een deur hoe de stemming thuis is.”

Pleasen als strategie

Voor buitenstaanders lijken deze kinderen soms juist rustig of meegaand. Ze kruipen bij een ouder op schoot, zijn vriendelijk of zeggen weinig. Volgens Sietske kan dat misleidend zijn.

“Wij zien dan op het eerste gezicht een lief kind, maar dat gedrag kan in diepere zin overlevingsgedrag zijn.” Veel kinderen proberen vooral te voorkomen dat een ouder boos wordt. Ze leren te pleasen, omdat het voorkomen van een woede-uitbarsting de veiligste strategie lijkt.”

Kijk naar screenshots, dagboeken, meldingen

De grootste uitdaging ziet Sietske in het (h)erkennen en onderbouwen van psychisch geweld en dwingende controle. Vaak ontbreekt immers direct zichtbaar juridisch bewijs. Daarom moeten professionals volgens haar de structuur van het geweld leren herkennen.

Ofwel: Veilig Thuis, politie, huisarts, ggz, school, en ook het Schadefonds, moeten signalen leren samenbrengen en geweldspatronen documenteren. “Ga kijken naar berichten, dagboeken, screenshots, verklaringen van school of hulpverlening, meldingen bij Veilig Thuis, medische gegevens of signalen van trauma. Ook de Factsheet Intieme Terreur uit 2022 kan daarbij behulpzaam zijn.”

Nederland loopt achter

Internationaal wordt al langer onderzoek gedaan naar dwingende controle. Engeland kent sinds 2015 specifieke wetgeving; ook andere landen hebben deze vorm van geweld inmiddels strafbaar gesteld. Nederland sluit nu pas aan: waarom is dat?

“Het overheidsbeleid hier heeft geweld lange tijd vooral als genderneutraal benaderd, ook al wezen diverse deskundigen op de rol van gender en macht. Met de huidige landelijke aandacht voor femicide, gender en geweld zien we als samenleving beter dat dit type geweld veel vaker voorkomt in relaties waarin sprake is van machtsongelijkheid. Dat betekent niet dat mannen geen slachtoffer kunnen zijn, maar wel dat we de genderdynamiek beter zijn gaan begrijpen.”

De wet is een normsteller

Volgens haar betekent de nieuwe wet vooral dat de samenleving een duidelijke grens trekt. “Een wet is ook een normsteller. Je zegt daarmee: dit gedrag accepteren we niet.” Dit stemt haar hoopvol: de maatschappelijke blik is wezenlijk veranderd.

“Jarenlang hebben veel slachtoffers het gevoel gehad dat niemand zag wat er werkelijk gebeurde. Ze voelden zich niet begrepen en onbeschermd. Als we leren kijken naar het geheel, kunnen we eindelijk zichtbaar maken wat zo lang verborgen is gebleven.”