“Een breder aanbod van het Schadefonds helpt slachtoffers beter en sneller bij hun herstel”

Ludo Goossens werkte als strafrechter toen hij voorzitter werd van de Commissie van het Schadefonds. Deze functie vervulde hij twaalf jaar. In die tijd leerde hij van de slachtoffers zelf wat echte erkenning betekent. Wat hem betreft is het tijd voor een Schadefonds nieuwe stijl: naast het toekennen van geld ook meer focus op nieuwe vormen van erkenning.

Zijn tijd bij het Schadefonds veranderde zijn werk als strafrechter fundamenteel, op een manier die hij niet had voorzien. “De kern is: ik ben niet meer bang voor heftige emoties in de rechtszaal. Vroeger was ik dat meer. De meeste rechters zijn het nog steeds, omdat ze denken dat ze dan de controle verliezen over de situatie.”

‘Erger dan dit kan niet’
Maar ruimte geven aan emoties geeft erna juist veel rust: mensen voelen zich serieus gehoord en gezien in hun kwetsbaarheid. “En dat is precies wat ze zochten. Rechters die emoties goed kunnen hanteren verrijken het strafrecht, vind ik.”

“Rechters die emoties goed kunnen hanteren verrijken het strafrecht, vind ik.”

Het waren vooral zijn ervaringen met slachtoffers van seksueel misbruik in de jeugdzorg die bepalend waren voor deze ommekeer. Het Schadefonds voerde de tijdelijke regeling uit rondom dit thema (2013-2015). In dit kader vonden hoorzittingen plaats met slachtoffers en bestuurders van jeugdzorginstellingen.

Het aanhoren van de verhalen tijdens die hoorzittingen was voor hem “het allerzwaarste wat ik ooit heb gedaan. Daarna wist ik: wat er ook gebeurt in de zaal, ik kan het aan. Erger dan dit kan niet.”

Durf een persoonlijke reactie te geven
Zijn tijd bij het Schadefonds bracht hem ook nog een ander inzicht. Het gaat niet alleen om het slachtoffer de gelegenheid geven om te spreken; het geven van een persoonlijke reactie op hun verhaal is minstens zo belangrijk. En: dat kan prima zonder je professionele distantie te verliezen.

“Het geven van die gevoelsreflectie doet heel veel voor iemand. Het versterkt het gevoel van daadwerkelijke erkenning.” Dit onderwerp neemt hij zelf ook mee in zijn cursus voor rechters over strafmotivering: geef slachtoffers iets terug over wat jou motiveert. “Gelukkig zie ik steeds meer rechters dit doen.”

Afkopen werkt niet
Ludo waarschuwt voor een ‘compensatiesamenleving’, waarin maatschappelijk onrecht primair met geld wordt opgelost. Maar alleen geld geven kan erkenning zelfs in de weg staan. Hij noemt de hersteloperatie rond de toeslagenaffaire: “Als je aan al die kinderen zonder meer, dus zonder begeleidende actie, 30.000 euro overmaakt, kan dat als afkoop voelen. Bestuurders en politici moeten zich hier veel bewuster van worden.”

“Als je aan slachtoffers van de jeugdzorg, dus zonder begeleidende actie, 30.000 euro overmaakt, kan dat als afkoop voelen. Bestuurders en politici moeten zich hier veel bewuster van worden.”

Erkenning gaat dus altijd verder dan een bedrag overmaken, hoe groot dat ook is. “Mensen moeten ook de gelegenheid krijgen om hun verhaal te vertellen, om letterlijk gehoord te worden. Deze twee aspecten horen onherroepelijk bij elkaar.”

Voortrekkersrol, maar wel innoveren
Het is hoog tijd dat erkenning meer validatie krijgt binnen de hele rijksoverheid. Het Schadefonds kan hierin de voortrekkersrol vervullen, constateert hij. Het heeft namelijk iets in huis wat bij veel uitvoeringsorganisaties voor herstel nog ontbreekt: “Medewerkers die de competentie hebben om slachtoffers op de juiste manier te benaderen, hun het gevoel geven dat hun verhaal ertoe doet. Ook als ze geen geld krijgen.”

Hiervoor zijn wel een paar innovaties nodig. De eerste is triage aan de voorkant. Ofwel: kijk eerst wat de behoefte is van een slachtoffer, want niet iedereen heeft hetzelfde nodig. “De ernst en impact van wat iemand heeft meegemaakt bepalen wat het Schadefonds aanbiedt.”

Een breder aanbod is het tweede punt: er zijn tal van nieuwe vormen van erkenning te bedenken. Een erkenningsgesprek via een videocall bijvoorbeeld, bij indringende zaken als seksueel misbruik, ongeacht of er ook een tegemoetkoming wordt uitgekeerd.

Goed in hypergevoelige onderwerpen
“Je kunt ook aanbieden om het individuele verhaal goed op papier te zetten. Of een breder verhaal maken van meerdere gesprekken, en dat onder de aandacht brengen bij bewindslieden op een formeel moment. Er is veel mogelijk dat bijdraagt aan een gevoel van erkenning.”

Het Schadefonds stelt zich volgens hem maatschappelijk en politiek te terughoudend op. Het mag best een beetje actiever, weer meer naar buiten gericht. “Ga bijvoorbeeld aan de slag met een erkenningstraject voor de afstandsmoeders, die hun kind gedwongen moesten afstaan”, moedigt hij aan. “Of voor partners en kinderen van massadonoren. Hypergevoelige onderwerpen, waar juist het Schadefonds heel goed in is.”

Tegelijk kijkt hij ook kritisch naar zichzelf in zijn eigen periode als voorzitter. “Als ik van één ding spijt heb, is dat ik niet assertiever ben geweest. Ik had veel explicieter moeten zijn. Een groter profiel moeten kiezen, zodat de politiek niet om het Schadefonds heen kon.”

Veel meer dan een fonds voor schade
Zijn gedrevenheid voor erkenning komt voort uit de harde realiteit: van alle slachtoffers komt maar een fractie in de rechtszaal terecht, en ook daar voelen ze zich lang niet altijd gezien. “Wil je als overheid serieus erkenning bieden, dan moet je slachtoffers anders gaan benaderen. Dat kan onder meer als je het Schadefonds een breder aanbod laat realiseren. Dat gaat slachtoffers veel beter en sneller helpen bij hun herstel.”

“Wil je als overheid serieus erkenning bieden, dan moet je slachtoffers anders gaan benaderen. Dat kan onder meer als je het Schadefonds een breder aanbod laat realiseren.”

Het Schadefonds heeft bovengemiddeld aandacht voor empathisch en zorgvuldig contact met aanvragers, en daarmee zit het zeker op de goede weg. De echte winst zit in de volgende stap: met een innovatief aanbod aansluiten bij wat slachtoffers daadwerkelijk als erkenning ervaren. “Dan wordt het veel meer dan een fonds voor schade. Dan wordt het een instituut voor erkenning.”